دانش «قرائت» یکی از علومی است که درباره قرآن در میان مسلمانان شکل گرفت و به مرور زمان گسترش زیادی یافت. اهمیت قرآن نزد مسلمانان موجب اهمیت یافتن علوم مربوط به آن شد و علم قرائت هم از این قاعده مستثنا نیست. نقش شیعه در این دانش و میزان اهتمام آنان از جمله مواردی است که چندان مد نظر قرار نگرفته و ازاین رو گاهی بکلی نادیده انگاشته شده است. نوشتار پیش رو به شیوه «توصیفی تحلیلی» و با بهره گیری از اطلاعات کتابخانه ای از رهگذر معرفی مهم ترین قاریان شیعه در سه قرن نخست، درصدد تبیین بخشی از تلاش های شیعیان در این دانش است. بدین منظور کافی است به تلاش های امامان شیعه‰ در زمینه آموزش قرائت و تربیت شاگردان در این رشته اشاره شود، تا آنجا که برخی از مشهورترین قاریان مسلمان در زمره شیعیان یا شاگردان ائمه‰ به شمار آمده اند. علاوه بر آن شیعیان کتاب های متعددی در این زمینه به رشته تحریر در آورده اند. از سوی دیگر بر اساس پژوهش صورت گرفته، انگاره «شیعه بودن برخی از قراء مشهور مانند عاصم، حمزه و کسائی» که از دیرباز مطرح شده و در دوره های بعدی پذیرفته شده، به چالش کشیده شده و در نهایت، فهرستی از قاریان شیعی امامی (25 تن)، قاریان زیدی (5 تن) و قاریان متمایل به تشیع (9 تن) ارائه گردیده است.

متون ادبی، تجلّی نگاه ها و نگرش های خاص خالق آن در بیان های ویژه است. یکی از شگردهای ادبی کردن کلام، التفات است که این صنعت بر اساس آرای جاناتان کالر (و نه بر اساس آرای سنّتی ادبیات فارسی) سطوحی به خود می گیرد که آن را به زمان حال گفتمانی پیوند می دهد. در این پژوهش به روش توصیفی-تحلیلی و با تکیه بر مطالعات کتابخانه ای به بررسی و تحلیل مجالس سبعه از مولوی بر اساس صنعت التفات پرداخته شده است. داده های پژوهش حاکی از آن است: التفات، کلید درک بخش مهمی از قدرت تأثیرگذاری کلام مولوی در مجالس سبعه است که در خدمت شرح و تبیین نظام فکری مولوی قرار گرفته است. با توجّه به بُعد وعظی و تعلیمی مجالس سبعه، سطح اول التفات برجستگی بیشتری دارد که از طریق آن، شنونده را از حالت انفعال خارج و در فضای معنوی و دراماتیک سهیم می کند. سطح دوم و سوم، جهان بینی وحدت وجودی مولوی را نشان می دهد که تمام مخلوقات در آن، دارای شعور هستند و حق حیات دارند. در سطح چهارم، بیقراری و شوریدگی مولوی و در سطح پنجم، نفس و خودآگاهی بیشتر تجلی پیدا کرده است.

برپایی مجالس وعظ و به تعبیر قدمایی آن مجلس گفتن، در ایران پس از اسلام از رسم های کهن است و یکی از راه های مهم تعلیم و تبلیغ اعتقادات دینی و عرفانی بویژه برای مردمان عوام و متوسط است. متصوفه نیز از زمان عمومیت یافتن تصوف در خانقاه ها مجالس وعظ برپا می کرده اند.در قرن هفتم، تصوف رنگ علمی به خود گرفت و با عنوان «علم عرفان» از آن یاد شد، خانقاه ها نیز از جمله مراکز مهم تعلیم، تربیت، تکمیل و تهذیب مریدان و انتخاب مرشدان برای هدایت سالکان قرار گرفت.در این تحقیق به بررسی شیوه های مختلف گفتار در سبک بلاغت منبری، اصول فصاحت و بلاغت، نحوه القای مطالب به مخاطب بر اساس فنون و شگردهای مجلس گویی پرداخته شده است.

سهروردی در اواخر کتاب حکمة الاشراق به راه های هفت گانه ای اشاره می کند که وصول به مرحله هفتمین آن، مایه روشنی چشم سالک سیار خواهد بود. شارحان قدیم حکمة الاشراق این مسالک هفت گانه را عبارت از حواس پنج گانه ظاهری به علاوه قوه متخیله (و قوه عاقله) دانسته اند. اما به نظر می رسد که مقصود شیخ اشراق از این راه ها، همان «هفت وادی سلوک» باشد، مخصوصا بدان نحوی که از ابوطالب مکی صاحب کتاب قوت القلوب نقل کرده اند.

روایت شناسی، شاخه ای فعال از نظریه ادبی است که هدف آن، یافتن الگوی جامع روایت می باشد که در بر دارنده همه روش های ممکن روایی است. زمینه اصلی پژوهش تودوروف، در تجزیه و تحلیل روایت همانندی های ساختاری موجود در همه روایت های در قالب زبان است. در واقع او برای دست یافتن به ساختار عام روایت و تدوین دستور زبان روایت تلاش می کند. نظریه تودوروف با مفهوم کلی وجود یک بنیان تجربی همگانی شروع می شود، که منشأ دستور زبان یگانه ای توجیه  کننده همه آن ها است، او این دستور یگانه و نهایی را دستوری جهانی تعریف می کند، که زیر بنای همه زبان ها و منشأ همه جهانیان و معرف انسان به ما است. وجوه روایتی به بیان انواع ارتباط های شخصیت های داستان می پردازد، اما در این میان وجه اخباری، حالت گزاره هایی است که فعل در آن ها محقق گشته و واقعا در داستان به انجام رسیده است و داستان به عنوان امری که به واقعیت پیوسته بر شالوده این گزاره ها پی ریزی می شود.مجالس سبعه کتابی به نثر از مولوی، عارف و شاعر و اندیشمند قرن هفتم می باشد، که شامل هفت سخنرانی او بر منبر است. این اثر جنبه عرفانی و اخلاقی دارد و روی سخن او با مردم است، نه خواص. مولانا اغلب برای تفهیم مطالب عالی به مخاطب از تمثیل بهره می گیرد. بررسی کارکرد وجوه روایتی و نقش آن ها در ارتباط میان شخصیت های داستان به درک ساختاربندی و ساز و کار روایت های مجالس سبعه و آشنایی بیشتر با اهداف و اندیشه های مولانا کمک می کند.

یکی از مبانی مهم حدیث شناسی، شناخت شرایط و اسباب صدور حدیث است. فهم درست روایات احرف سبعه (نزول قرآن بر اساس هفت حرف) نیز پیرو همین قاعده است. بر اساس زمینه های صدور، از آن جا که قرآن آموزان از جهات گوناگونی به ویژه از دو جنبه زبان و روان با یکدیگر متفاوتند و اهداف و روش های آموزش قرآن بر پایه دو اصل شفاهی و زایایی زبان آن، و روان شناختی بودن فرآیند یادگیری آن، شکل گرفته اند، این روایات، خواهان تبیین و اجرای اصل «آسان سازی» آموزش قرآن به عنوان آموزش یک زبان و گسترش حوزه قرائت قرآن (- تصریف کلمات، آیات و سوره ها) مبنای تثبیت و حفظ ساختار منظم و قرائت واحد آن می باشند تا فرآیند یادگیری «زبان قرآن» تسهیل گردد. از این رو، این روایات بیان گر نزول قرآن بر هفت قرائت مختلف، یا تعیین هفت لهجه و گویش عربی، یا تقسیم قرآن بر هفت موضوع و مانند آن، نیستند.

درباره نزول و یا جواز قرایت قرآن کریم، به قرایات گوناگونی احادیث متعددی صادر شده است که از مجموع آن ها به حدیث سبعه احرف یاد می شود. احادیث یادشده از احادیث بحث برانگیز در قرایت و موثر در حجیت گوناگونی برداشت از قرآن کریم است که فقیهان و عالمان قرایت آن ها را بررسی کرده اند. آنان به طور عمده به روایاتی پرداخته اند که از منابع اهل سنت نقل شده است. عالمان و فقیهان شیعه نیز در بررسی آن روایات، به روایاتی از منابع شیعه پرداخته اند که نزول قرآن بر سبعه احرف را نفی می کند و از بررسی روایاتی که دلالت بر اثبات نزول قرآن بر سبعه احرف دارد، غفلت کرده و یا به دلیل عدم اعتماد به اسناد آن ها، از بررسی آن ها صرف نظر کرده اند. در این مقاله، افزون بر بررسی احادیثی که نزول قرآن بر هفت حرف را نفی کرده و احادیث اثبات کننده نزول قرآن بر هفت حرف که از منابع اهل سنت به منابع شیعه وارد شده، احادیث اثبات کننده نزول قرآن بر هفت حرف که بالاصاله در منابع شیعه موجود است، نیز بررسی شده است.

نوشتار پیش رو پژوهشی است درباره روایت معروف به «سبعه احرف» که به مساله نزول قرآن بر هفت حرف اختصاص دارد. اکثر دانشمندان اهل سنت روایت نزول قرآن بر حروف هفتگانه را تلقی به قبول نموده و سپس توجیه های گوناگونی برای معنای «حرف» ذکر کرده اند. برخی از حدیث پژوهان شیعه معاصر، روایت یاد شده را «منتقله» نامیده اند و در پی اثبات انتقالی بودن آن از مکتب خلفاء به مصادر شیعه مبادرت نموده اند. در تحقیق حاضر، سخنان برخی از مخالفین و موافقین نقل گردیده و مهم ترین روایت «سبعه احرف» در بین کتب اهل سنت و شیعه بررسی شده و سرانجام، برای دیدگاه منتقله بودن روایت نزول قرآن بر هفت حرف شواهدی قابل قبول ارائه شده است.

روایات «سبعه احرف» از جمله مهم ترین احادیث حوزه علوم قرآن و به ویژه در حوزه قرائات هستند که نوع جهت گیری و برخورد با آن ها، گرایش های گوناگونی را نسبت به مسئله قرائات و منشا شکل گیری و نیز ارزش آن ها ایجاد نموده است. عده ای با معتبر دانستن این روایات، منشا اختلاف در قرائات را وحی و «من عندالله» دانسته و در مقابل گروهی با مردود دانستن آن از جهت متن و سند و با تکیه بر منابع و مبانی خود، قرائت حقیقی و نازل از سوی خداوند را واحد می دانند. دسته بندی، تحلیل و تاریخ گذاری این روایات نشان می دهد که صدور این دست از روایات ابتدا در جهت اشاره به این مطلب بوده که آیات قرآن دارای بطون و لایه های مختلف معنایی هستند و ارتباطی به نزول چندگانه الفاظ قرآن از سوی خداوند ندارند؛ ولی همین احادیث در ادوار بعد به خاطر قداست بخشیدن به قرائات گوناگون، توسط گروهی از تابعین مورد استفاده قرار گرفته و با تغییراتی در الفاظ و عبارات وارد حوزه قرائات شده اند.